Bộ Y Tế: giảm tuổi hiến mô, tạng để mở rộng nguồn cứu chữa người bịnh

HÀ NỘI, ngày 23 tháng 10. — «Báo VnExpress có bài «Bộ Y tế: Giảm tuổi hiến mô, tạng để mở rộng nguồn cứu chữa người bịnh». Bài nói về chuyện Bộ Y Tế vừa giải thích đề xuất giảm tuổi hiến mô, bộ phận cơ thể người trong dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang được Quốc Hội xem xét.

Luật hiện hành từ năm 2006 quy định người hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống hoặc sau khi qua đời phải từ đủ mười tám tuổi và có năng lực hành vi dân sự đầy đủ. Sau gần hai mươi năm, nguồn mô, tạng hiến tặng vẫn chưa đáp ứng nhu cầu điều trị: nhiều người bịnh phải chờ đợi kéo dài để tìm được nguồn hiến phù hợp, trong đó có những trẻ mắc bịnh hiểm nghèo không thể chờ đến khi có tạng ghép. Quy định cũ cũng chưa phân biệt giữa hiến mô có khả năng tái sinh và hiến bộ phận cơ thể, chưa tạo cơ sở pháp lí cho người chưa thành niên thực hiện nguyện vọng hiến tặng sau khi qua đời.

Từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng Ba năm 2026, Việt Nam đã thực hiện 11.187 ca ghép bộ phận cơ thể người. Nhu cầu vẫn rất lớn, nhất là ở bịnh nhi suy gan, suy thận giai đoạn cuối: tại Bịnh Viện Nhi Trung Ương, mỗi năm có hơn hai mươi bịnh nhân chờ ghép gan và khoảng bốn mươi bịnh nhân chờ ghép thận; Bịnh Viện Nhi Đồng 2 năm 2022 ghi nhận hơn tám mươi bịnh nhi suy thận mạn giai đoạn cuối.

«Vì sao nguồn hiến từ người lớn chưa đủ»

Một khó khăn trong ghép tạng cho trẻ em là ngoài nhóm máu và yếu tố miễn dịch, mô và bộ phận cơ thể được ghép còn phải phù hợp về kích thước, đặc điểm giải phẫu. Nguồn hiến từ người trưởng thành không phải lúc nào cũng đáp ứng được yêu cầu này, nhất là đối với trẻ nhỏ. Bộ Y Tế cho rằng việc cho phép người chưa thành niên hiến sau khi qua đời sẽ bổ sung nguồn hiến tiềm năng; trong một số trường hợp, bộ phận cơ thể của người hiến dưới mười tám tuổi có kích thước phù hợp hơn với bịnh nhi, góp phần nâng cao khả năng ghép thành công và giảm chi phí chăm sóc, phục hồi.

Thực tế đã có những trường hợp trẻ và gia đình có nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi chết não nhưng không thể thực hiện do giới hạn tuổi của luật hiện hành. Qua khảo sát trực tuyến được Bộ Y Tế dẫn trong hồ sơ xây dựng luật, sáu mươi bảy phần trăm người dân tham gia cho rằng quy định tuổi hiến sau khi qua đời còn bất cập, hạn chế nguyện vọng hiến tặng và nguồn mô, tạng tiềm năng; tỉ lệ nhân viên y tế có nhận định tương tự là 56,1 phần trăm.

«Người sống chỉ được hiến mô tái sinh, trong phạm vi rất hẹp»

Đối với người còn sống, dự thảo chỉ mở rộng việc hiến mô có khả năng tái sinh, chẳng hạn tế bào gốc tạo máu, trong những trường hợp đặc biệt. Người từ đủ mười lăm đến dưới mười tám tuổi được hiến cho thành viên gia đình; người dưới mười lăm tuổi chỉ được hiến cho cha, mẹ, anh, chị, em ruột. Điều kiện là không tìm được người hiến trưởng thành phù hợp, người hiến đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của chánh trẻ cùng cha mẹ hoặc người giám hộ. Dự luật không cho phép lấy thận, gan, tim, phổi hoặc các bộ phận cơ thể lành khác từ người dưới mười tám tuổi đang sống để ghép.

Đối với người đã qua đời, dự thảo mở rộng quyền đăng kí hiến mô, bộ phận cơ thể cho người chưa thành niên khi có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện. Việc lấy mô, bộ phận cơ thể của người từ đủ mười lăm đến dưới mười tám tuổi sau khi qua đời chỉ được xem xét khi đã được xác định chết não hoặc chết tuần hoàn theo quy định, người hiến từng đăng kí hoặc thể hiện nguyện vọng hiến tặng và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Người chưa thành niên được thay đổi hoặc huỷ đăng kí hiến tặng.

Để ngăn nguy cơ ép buộc, mua bán, dự thảo bổ sung nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ em: trẻ phải được cung cấp đầy đủ thông tin, tư vấn độc lập, đánh giá điều kiện sức khỏe trước khi hiến, và có quyền từ chối. Bộ Y Tế đề xuất nghiêm cấm việc lợi dụng quan hệ giám hộ, chăm sóc thay thế, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên; các hành vi mua bán, môi giới trái phép, ép buộc, lừa dối hoặc lấy trộm tiếp tục bị nghiêm cấm và có thể bị xử lí hình sự. Việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải do hội đồng chuyên môn độc lập thực hiện; điều phối mô, tạng qua hệ thống quốc gia dựa trên danh sách chờ, mức độ khẩn cấp, khả năng tương thích và hiệu quả điều trị.

«Vậy thì điều này là gì»

Vì sao phải sửa luật về một chuyện tưởng như hiếm gặp? Vì đằng sau mỗi con số — hơn hai mươi bịnh nhi chờ ghép gan mỗi năm ở Bịnh Viện Nhi Trung Ương — là những gia đình đang đếm từng ngày. Nguồn tạng từ người trưởng thành hiến sau khi qua đời vốn đã ít, mà tạng người lớn lại thường quá khổ so với cơ thể trẻ nhỏ. Giảm tuổi hiến sau khi qua đời chánh là mở thêm một cánh cửa mà thực tế đã có người đứng chờ ở đó: những gia đình có con chết não từng muốn hiến tạng con mình nhưng luật không cho.

Điều đáng chú ý là dự thảo phân biệt rất rạch ròi: người sống chỉ được hiến mô tái sinh trong phạm vi gia đình hẹp, tuyệt đối không lấy thận, gan, tim, phổi của trẻ đang sống. Còn hiến sau khi qua đời thì mở rộng hơn nhưng kèm hàng rào bảo vệ: hội đồng độc lập xác định tử vong, trẻ có quyền từ chối và quyền huỷ đăng kí, điều phối qua hệ thống quốc gia thay vì thỏa thuận riêng. Có thể thấy nhà soạn luật vừa muốn mở nguồn hiến, vừa sợ chánh sách nhân đạo bị lợi dụng — và nỗi sợ ấy là chánh đáng, vì lịch sử mua bán tạng trá hình không thiếu.

Tiếp theo sẽ thế nào? Dự luật còn phải qua Quốc Hội xem xét, và phần tranh luận chắc chắn sẽ xoay quanh ranh giới bảo vệ trẻ em: đồng ý của cha mẹ đến đâu là đủ, ý chí của trẻ được tôn trọng đến đâu. Khảo sát cho thấy đa số người dân và nhân viên y tế ủng hộ nới tuổi hiến sau khi qua đời — một sự đồng thuận hiếm. Nhận xét gọn: đây là dự luật nhân đạo, nhưng giá trị của nó nằm ở hàng rào bảo vệ đi kèm, chứ không phải ở số tuổi được hạ xuống.